W okresach zwiększonej aktywności społecznej, zwłaszcza przed świętami, wiele osób spotyka przed sklepami wolontariuszy z puszkami na datki. Widok dziecka proszącego o pomoc w leczeniu, emocjonalne hasła i entuzjastyczni zbierający często wywołują odruch natychmiastowej solidarności. W takich sytuacjach rzadko zadajemy pytania o legalność zbiórki czy wiarygodność organizatora. Niestety, obok autentycznych inicjatyw pomocowych funkcjonują również fałszywe zbiórki, których jedynym celem jest wyłudzenie pieniędzy od darczyńców.
Fałszywe zbiórki charytatywne przybierają dziś różne formy. Oprócz klasycznych puszek ustawianych przed marketami, coraz częściej spotykane są zbiórki internetowe oraz kampanie prowadzone w mediach społecznościowych. Oszuści potrafią stworzyć profesjonalnie wyglądające strony internetowe, podszywać się pod znane fundacje, publikować poruszające historie i wykorzystywać cudze zdjęcia dzieci, osób chorych lub zwierząt. Mechanizm jest zawsze podobny wzbudzić silne emocje i skłonić darczyńcę do szybkiej wpłaty, zanim zdąży on zweryfikować prawdziwość akcji.
Czym jest zbiórka publiczna i kto może ją prowadzić ?
Zasady prowadzenia zbiórek publicznych reguluje ustawa z dnia 14 marca 2014 r. o zasadach prowadzenia zbiórek publicznych. Zgodnie z jej przepisami, zbiórką publiczną jest zbieranie ofiar w gotówce lub w naturze w miejscu publicznym, a więc w przestrzeni ogólnodostępnej, takiej jak ulice, place, parki czy cmentarze, na określony i zgodny z prawem cel mieszczący się w sferze zadań publicznych lub na cele religijne.
Nie każda forma zbierania pieniędzy stanowi jednak zbiórkę publiczną w rozumieniu ustawy. Wyłączone spod tych przepisów są m.in. zbiórki prowadzone wśród grona osób znajomych, zbiórki szkolne za zgodą władz szkoły, zbiórki koleżeńskie w zakładach pracy czy tradycyjne zbiórki kościelne prowadzone w obrębie terenów kościelnych.
Uprawnionymi do organizowania zbiórek publicznych są przede wszystkim organizacje pozarządowe, takie jak fundacje i stowarzyszenia, określone podmioty kościelne i wyznaniowe, a także komitety społeczne powołane w celu przeprowadzenia zbiórki publicznej.
Obowiązek zgłoszenia zbiórki i identyfikacja wolontariuszy
Zgodnie z artykułem 5 ustawy o zasadach prowadzenia zbiórek publicznych każda zbiórka publiczna wymaga zgłoszenia w Portalu Zbiórek Publicznych prowadzonym przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji (zbiorki.gov.pl). Zgłoszenie odbywa się w formie elektronicznej i zawiera szczegółowe informacje dotyczące celu zbiórki, organizatora, miejsca i czasu jej prowadzenia oraz przewidywanych kosztów.
Legalnie działający organizator ma również obowiązek wyposażyć wolontariuszy w identyfikatory zawierające imię i nazwisko osoby zbierającej datki, numer zbiórki, nazwę i cel zbiórki oraz dane organizatora. Brak identyfikatora lub niemożność potwierdzenia zbiórki w oficjalnym rejestrze powinny wzbudzić poważne wątpliwości darczyńcy.
Brak takich informacji lub niezgłoszenie zbiórki czyni ją nielegalną.
Informacje jakie znaleźć możemy na Portalu Zbiórek Publicznych,
Na wskazanym portalu można znaleźć nie tylko unikalny numer zbiórki, lecz także szczegółowe dane identyfikujące organizatora, w tym nazwę podmiotu, jego siedzibę oraz numery rejestrowe, a w przypadku komitetów społecznych dane osób wchodzących w ich skład. Portal zawiera również precyzyjne informacje o celu zbiórki, sposobie jej prowadzenia, miejscu oraz czasie trwania, a także o przewidywanych kosztach organizacyjnych, które mają zostać pokryte z zebranych środków.
Dla darczyńcy oznacza to możliwość szybkiej i samodzielnej weryfikacji, czy dana zbiórka faktycznie istnieje, kto za nią odpowiada oraz czy deklarowany cel i zakres działań są transparentne i zgodne z prawem, co w praktyce stanowi jedno z najskuteczniejszych narzędzi ochrony przed fałszywymi akcjami charytatywnymi.
Konsekwencje nielegalnych zbiórek i odpowiedzialność karna
Organizowanie lub prowadzenie zbiórki publicznej bez wymaganego zgłoszenia stanowi wykroczenie zagrożone karą grzywny do 5000 zł (art. 56 Kodeks wykroczeń), jednak w przypadku sprawcy, który czynu tego dopuściłby się po raz kolejny umyślnie, sąd może orzec karę aresztu (art. 38 Kodeks wykroczeń). Sąd może również orzec przepadek środków uzyskanych z nielegalnej zbiórki, które następnie przekazywane są na cele społeczne.
Znacznie poważniejsze konsekwencje grożą jednak osobom, które pod pozorem zbiórki charytatywnej świadomie wprowadzają darczyńców w błąd. Takie działania wypełniają znamiona przestępstwa oszustwa określonego w art. 286 Kodeksu karnego. Sprawcy, którzy zbierają pieniądze na fikcyjny cel lub wykorzystują środki niezgodnie z deklaracjami, muszą liczyć się z karą pozbawienia wolności od sześciu miesięcy do ośmiu lat, a w przypadku znacznej wartości wyłudzonych środków nawet do dziesięciu lat. Praktyka sądowa pokazuje, że tego rodzaju sprawy coraz częściej kończą się surowymi wyrokami, zwłaszcza gdy oszustwo miało szeroki zasięg i dotknęło wielu darczyńców.
W razie jakichkolwiek wątpliwości lub podejrzenia oszustwa należy działać szybko. Należy zgłosić sprawę na policję lub do prokuratury, co umożliwia wszczęcie postępowania karnego i daje darczyńcy realne instrumenty ochrony prawnej. Ważne jest również zabezpieczenie wszelkich dowodów, takich jak potwierdzenia wpłat, korespondencja z organizatorem, fotografie i materiały promocyjne.
Jak chronić się przed fałszywymi zbiórkami?
W dobie mediów społecznościowych i zaawansowanych narzędzi cyfrowych oszuści mają niemal nieograniczone możliwości tworzenia pozornie wiarygodnych kampanii pomocowych. Dlatego podstawą bezpieczeństwa darczyńców pozostaje ostrożność i weryfikacja każdej zbiórki przed przekazaniem środków.
Warto sprawdzić, czy organizator jest zarejestrowany w Krajowym Rejestrze Sądowym oraz czy dana zbiórka figuruje w Portalu Zbiórek Publicznych. Należy zachować szczególną ostrożność wobec zbiórek prowadzonych przez osoby fizyczne, zwłaszcza gdy towarzyszy im presja czasu lub silny przekaz emocjonalny. Dobrym rozwiązaniem jest również korzystanie z zaufanych fundacji i organizacji, które działają od lat i regularnie publikują sprawozdania ze swojej działalności.
Świadome pomaganie nie polega na rezygnacji z dobroczynności, lecz na odpowiedzialnym wyborze inicjatyw, które rzeczywiście niosą pomoc. Prawo daje darczyńcom realne narzędzia ochrony, pod warunkiem że z nich korzystamy.
